تحلیل گونه ­شناختی و معناشناختی ایموجی­های قلب­نمای سرخ و گل رز سرخ در فضای دیجیتال با تاکید بر ارتباط بیناجنسیتی میان نامحرمان

خبرگزاری حوزه | اشاره: اهمیت سواد بصری ایموجیایی: ایموجی (Emoji) یا شکلک (صورتک‌)، کلمه‌ای ژاپنی به معنای «تصویر شخصیت» است. در سال ۱۹۹۹، شیگه‌تاکا کوریتا، مهندس ژاپنی در شرکت مخابرات NTT DoCoMo، اولین مجموعه ایموجی‌ها را برای پیام‌رسانی تلفن همراه ایجاد کرد تا یک لایه احساسی به پیام‌های متنی که در آن زمان فاقد لحن و حس بودند، اضافه کند. هفدهم ژوئیه توسط جرمی برج، بنیانگذار وب‌سایت محبوب Emojipedia، در سال ۲۰۱۴ به عنوان روز جهانی ایموجی انتخاب شد. دلیل انتخاب این روز، نمایش تاریخ ۱۷ ژوئیه روی ایموجی تقویم در سیستم عامل iOS اپل بود. این "عید پاک" کوچک، به یک جشن جهانی تبدیل شد.[۱]

ایموجی، زبانی جهانی و به معنای تصاویر مفهومی و گاه مطابق با معنای مدلولی خود هستند که در پیام‌های مجازی و تارنماهای جهانی استفاده می‌شود. ایموجی، رهاورد فناوریهای نوین در شبکههای ارتباطی است که برقراری ارتباط را تسریع (انتقال معانی با سرعت بیشتر از تایپ کلمات با جایگزینی به جای آنها)، تکمیل (مکمل و موکد معانی جملات؛ درصوت همراهی با کلمات و جملات) و تعمیق (به عنوان مثال، استفاده از یک ایموجی مانند 😊 در کنار سلام، می‌تواند به معنای ابراز خوشحالی از آغاز ارتباط باشد، که این خود باعث بیشتر شدن صمیمیت می‌شود) بخشد و نوعی زبان بدن و احساسات و عواطف و هیجانها را که کلمات، قدرت رسانش آن را ندارند انتقال دهند.

با این مقدمۀ کوتاه، نقش و جایگاه دانش ایموجیشناسی در علوم مرتبط با سواد شبکه و فضای دیجیتال روشن شد.

دو ایموجی قلبنمای سرخ (❤️) و گل رز سرخ (🌹) که در تصویر شماره ۱ نشان داده شده اند، از ایموجیهای پربسامد در شبکه های اجتماعی هستند که نشان از غلبۀ احساس و عواطف رمانتیک در عصر فرامدرنیته است. اگر عصر سنت را عصر خرافه بدانیم (که چنین نیست) و عصر مدرن را عصر عقلانیت بدانیم (که آن نیز چنان نیست)، بدون شک عصر پسامدرنیته و شبکه های اجتماعی را میتوان عصر احساس و عاطفه نامید.

در این نوشتار، در پی پاسخ به پنج پرسش مهم دربارۀ این دو ایموجی هستیم:

1. آیا ایموجی قلبنمای سرخ (❤️) و گل رز سرخ (🌹) نماد هستند یا نمایه یا شمایل؟
2. آیا ایموجی قلبنمای سرخ (❤️)، یک قلب است یا چیز دیگر؟
3. قلب، گل رز و رنگ سرخ در این دو نشانه، بر چه چیزی دلالت دارند؟
4. با توجه به پاسخ سوال سوم، معنای ارسال قلبنمای سرخ (❤️) و گل رز سرخ (🌹) برای مخاطب چیست؟
5. طبق محتوای پیام و معنای این نمادها در پاسخ سوال چهارم، ارسال این نمادها در ارتباطات بیناجنسیتی (ارتباط زن و مرد) در فرهنگ اسلامی در چه حدودی مجاز است؟

پاسخ به این پرسشها در شش محور زیر تبیین خواهد شد و در محور نخستین، مفهوم نماد هستند و نمایه و شمایل در پرسش اول تحلیل میشود.

الف - گونههای سهگانۀ نشانهها و جایگاه قلبنمای سرخ (❤️) و گل رز سرخ (🌹) در میان آنها

هر پیامی یک سری نشانه ها چون الفبا و کلمات و تصاویر و ... را دارد که محتوا در آنها نهفته است. در این بخش، انواع نشانه تحلیل میشود.

چارلز ساندرز پیرس[۲] فیلسوف پراگماتیست آمریکایی، نشانه‌ها را به سه دسته‌ شمایل[۳]، نمایه[۴] و نماد[۵] تقسیم کرده است.[۶]

این سه نوع رمز در تقسیمی به بازنمودی و فرانمودی تقسیم میشود. رمز بازنمودی همان نماد و شمایل است که برای تولید متنها، به کار میرود و حالاتی را تثبیت میکنند که برای آینده میماند و خبر از گذشته میدهد. رمزهای فرانمودی، نمایهای هستند. آنها جنبههایی از موقعیت ارتباط در فضای کنونی را میرسانند. این رمزها مثل حرکات سر و دست تنها دربارۀ اکنون و اینجا پیام میدهند؛ اما نمیتوانند پیامی دربارۀ احساس من در هفتۀ گذشته منتقل کنند. به همین دلیل این قسم از ارتباط، محدود به مواجهۀ رودررو و صورتی است که ارتباطگر حاضر باشد.[۷]

در ادامه این سه نوع نشانه تحلیل میشوند.

۱ – نماد

نماد[۸]، نشانه‌ای است که میان صورت و مفهوم آن نه شباهت عینی وجود دارد و نه رابطه‌ همجواری و نه ذاتی و خودبهخودی؛ بلکه رابطه‌ای است قراردادی که اکثراً هیچ ارتباط عادی و طبیعی با مدلول خود ندارند.[۹] نشانه‌های نمادین را نشانه‌های غیرآیکونیک[۱۰] و نشانه‌های قراردادی یا وضعی نیز می‌نامند. نمادها منحصراً از طریق قراردادهای اجتماعی مفهوم پیدا می‌کنند و غالباً باید با آموزش مستقیم آموخته شوند.[۱۱] برخی نمونههای نماد به این شرحاند: زبان به طور عام علاوه ‌بر زبان‌های خاص، حروف الفبا، نشانه‌های سجاوندی، واژه‌ها، عبارات، جمله‌ها، پرچم‌های ملی، بوق‌های سه‌گانه‌ تلفن (بوق اشغال، بوق آزاد، زنگ تلفن)، درجات مختلف نظامی در کشورهای مختلف و با شکل‌های گوناگون و چراغ راهنمایی و رانندگی.[۱۲]

ارتباط نمادین آدمیان به سه شیوه اساسی صورت میگیرد. شیوه نخست، زبان گفتاری است که عبارت از الگوهای صوتی و معانی پیوسته به آن است. زبان گفتاری آموزش و ارتباطات را آسان میکند. دومین شیوهی ارتباط، زبان نوشتاری است که عبارت از ثبت تصاویری از گفتار است. زبان نوشتاری آموزش و حفظ میراث فرهنگی را تسهیل میکند. سومین روش، زبان جسمانی است که از ادب عامیانه گرفته شده است و به معنای برقراری ارتباط، با حرکات دست و صورت، و به طور کلی با ایما و اشاره است.[۱۳]

۲ - شمایل

نشانه‌های شمایلی را نشانه‌های آیکونیک و نشانه‌های تصویری نیز می‌نامند.[۱۴] پیرس شمایل را نشانه‌ای تعریف کرد که بر مدلول خود، نه در اثر نوعی رابطه‌ علّی یا «قراردادی»، بلکه صرفاً به واسطه‌ خصایص ذاتی‌اش دلالت می‌کند و میان صورت و مفهوم آن، شباهتی عینی و تقلیدی (شباهت در شکل ظاهری، صدا، احساس و یا بو) وجود دارد؛ مانند تصویر و عکس اشیاء و اشخاص، نقشه‌ها، مدل‌ها و ماکت‌های ساختمانی.[۱۵] پیرس، شمایل را به سه دسته تقسیم کرده است:[۱۶] تصاویر یا ایماژها[۱۷]، نمودارها،[۱۸] استعارات.[۱۹] نشانه‌های شمایلی به علت همین ماهیت شباهت و تمثلی که دارند، بسیار انگیزنده هستند. یکی از دلایل مورد توجه بودن عکاسی و فیلم در میان دیگر رسانه‌ها آن است که تعداد زیادی از نشانه‌های تمثالی در آنها وجود دارد که فهم آنها را برای مخاطب ساده می‌کند.[۲۰]

استفاده از انواع شکلک صورت و امثال آن؛ یعنی استفاده از اشکالی که شبیه معنای خود هستند، مانند تصویر و عکس اشخاص و نقشهها و نیز آیکونهای خنده و گریه و... در فضای مجازی همگی از نوع ارتباط آیکونیک هستند.[۲۱]

۳ - نمایه

نمایهها نشانههایی هستند که دلالت دلبخواهی و قراردادی بر معنا ندارند بلکه با رابطۀ فیزیکی یا علّی بر موضوع دلالت دارند و به آن وابسته هستند. نشانههای طبیعی مانند دلالت دود بر آتش و بوها و طعمها و نشانههای پزشکی چون انواع علائم صحت و بیماری و دلالت ابزارهای سنجش چون دماسنج و نیز عکسها و فیلمها همگی دلالت نمایهای دارند.[۲۲]

ب - ایموجی قلبنمای سرخ (❤️)، شمایل استعاری است و گل رز سرخ (🌹)، نماد است

بسیاری معتقدند ایموجی (❤️) نماد (heart symbol) است اما به نظر میرسد این ایموجی، نماد نیست؛ زیرا همانطور که در بند بعد گفته خواهد شد، شبیه دو قلب است که به اشتراک گذاشته شده اند و دلالت قلب بر محبت و ارتباط عاطفی و عاشقانه و ... نه مانند نمادها یک قرارداد اجتماعی است و نه مانند نمایه ها رابطۀ علی دارند؛ زیرا همواره انگاره ای وجود داشته که (فارغ از درستی و نادرستی) انسانها همواره جایگاه این احساسات را در قلب می دانستند بلکه نوعی تصویرسازی از عواطف و احساسات انسانی در قالب منشا آنها یعنی قلب است.

دربارۀ گل رز سرخ (🌹)، برخی تحقیقات با تحلیل نقوش و نسخ مصور برجای مانده از ادوار پیشین و منابع مکتوب ادب پارسی، به این نتیجه رسیده اند که گل رز سرخ در بستر فرهنگ‌های مورد بررسی نمادی است با ویژگی‌های مشترک چون: عشق و زیبایی، کمال جمال الهی، عرفان، نور، تطهیر، امر لایتناهی.

ج - ایموجی قلبنمای سرخ (❤️)، دو قلب است نه یک قلب

ایموجی(❤️) ، شبیه یک قلب نیست ؛ زیرا قلب انسان که در تصویر شماره ۲ ارائه شده است، شباهتی به این ایموجی ندارد.

برخی تحقیقات نشان داده است ایموجی (❤️)، تصویر دو قلب به هم پیوسته است که با هم به اشتراک رسیده اند نه یک قلب.[۲۳] نقاشیای که در تصویر شماره ۳ دیده می شود، این اشتراک را به خوبی ترسیم کرده است:

*

د - معنای رنگ سرخ در قلبنمای سرخ (❤️) و گل رز سرخ (🌹) برای مخاطب

رنگ سرخ، به معنای خطر، گرما، عشق و زندگی است. از نظر عاطفی، قرمز، احساسی ترین رنگهاست؛[۲۴] و به دلیل همین تحریک کنندگی و برانگیختگی عواطف و احساسات از محبت و خشم و نفرت تا احساسات جنسی است که اپتین در کتاب معروف خود رنگ سرخ را حاکی از جهان سوزان، جنگ و شورش شیاطین و شعله آتش هم میداند.[۲۵]

هـ - معنای ارسال قلبنمای سرخ (❤️) و گل رز سرخ (🌹) برای مخاطب

تحقیقات نشان داده است انسانها از دیرباز، قلب را با عواطف ارتباط دادند (میتفورد، دایره المعارف مصور نمادها و نشانهها، ص ۱۱۵) و از ارسطو به‌عنوان یکی از مقصران اصلی این باور یاد می‌کنند. برخی معتقدند اولین تصویر از تصویر کلاسیک شکل قلب برای ارتباط عاطفی، در متون قرن ۱۳ ظاهر شد و در قرن ۱۵ و ۱۶ رایج شد.

دربارۀ گل رز سرخ (🌹) نیز برخی تحقیقات با تحلیل نقوش و نسخ مصور برجای مانده از ادوار پیشین و منابع مکتوب ادب پارسی، به این نتیجه رسیده اند که گل رز سرخ در بستر فرهنگ‌های مورد بررسی، نمادی است با ویژگی‌های مشترک چون: عشق و زیبایی، کمال جمال الهی، عرفان، نور، تطهیر، امر لایتناهی (جوادی، شهره و نیلوفر سراجی، نمادشناسی گل سرخ با تأکید بر فرهنگ و هنر ایران، ص ۳۷-۴۶).

از طرف دیگر، رنگ سرخ این دو ایموجی نیز بر شدت این احساسات می افزاید، میتوان گفت ایموجی قلبنمای سرخ (❤️) و گل رز سرخ (🌹) نشان‌دهنده عشق عمیق، احساسات رمانتیک و پیوند عاطفی قوی است. همان که در زبان انگلیسی از آن با عنوان Love یاد می کنند و به معنای دوستی عمیق و صمیمیت عاشقانه و نفوذکننده در قلب است که گویا همۀ قلب را دربرگرفته و مالکیت قلب رابرعهده گرفته و فراتر از Like به معنای دوستی ساده و معمولی است.کلمۀ صمیمیت نیز از واژۀ «ص م م» به معنای عمق و ژرفا و به معنای دوستی عمیق وصمیمانه است و عمق دوستی هم با نفوذ در قلب و دربرگیری آن است.

و – هنجارهای ارسال این نمادها در ارتباطات بیناجنسیتی (ارتباط زن و مرد) در فرهنگ اسلامی

در همه فرهنگهای قدیم و جدید انسانی، هنجارهایی برای ارتباط بین دو جنس زن ومرد وجود داشته و دارد. در پیامهای دیجیتال و استفاده از نشانه های بصری نیز این هنجارها طبق دلالت و معنای آن نشانه ها خود را بازتعریف میکنند. با توجه به توضیحاتی که داده شد و نیز با توجه به اصل پرهیز از ایجاد جذابیت و صمیمیت میان دو جنس نامحرم، روشن است استفاده از این دو ایموجی برای نامحرم مجاز نخواهد بود؛ زیرا بار صمیمیت بسیار زیادی دارند و این فراتر از احترام متعارف و معمولی است که طبق دستورات اسلامی برای هر مسلمان و بلکه هر انسان (مگر دشمن جنگ افروز) از هر جنسیتی لازم است مراعات شود.

مصطفی همدانی (استاد حوزه و دانشگاه)

منابع:

1. اپتین، یوهانسن، عناصر رنگ، ترجمه مژگان عاطفی، نشر یزدا، ۱۴۰۰ش.
2. دونیس، آ. دونیس، مبادی سواد بصری، مترم: نسسیم منوهرآبادی، تهران، انتشارات خانه هنرمندان، سوم، ۱۳۸۹
3. کوثری، مسعود؛ نشانه‌شناسی رسانه‌های جمعی؛ فصلنامه علمی–ترویجی وسایل ارتباط جمعی رسانه، سال نوزدهم، شمارۀ۱، شمارۀ‌ پیاپی ۷۳، ۱۳۸۷ش، صص۳۱–۵۶.
4. یوهانسن، یورگن دینس و لارسن، سونداریک؛ نشانه‌شناسی چیست؟؛ مترجم: علی میرعمادی؛ چ۲، تهران: نشر ورجاوند، ۱۳۸۸ش.
5. سجودی، فرزان؛ نشانه‌شناسی کاربردی؛ چ۱، تهران: نشر علم، ۱۳۸۷ش.
6. محسنیانراد، مهدی؛ ارتباطشناسی؛ چ۱۵، تهران: سروش، ۱۳۹۴ش.
7. گریفین، ام؛ نگاه اول به نظریه ارتباطات؛ مترجم: غلامرضا آذری، چ۱، تهران: سمت، ۱۴۰۰ش.
8. فیسک، جان؛ درآمدی بر مطالعات ارتباطی؛ مترجم: مهدی غبیرایی؛ چ۲، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۸۸ش.
9. آلستون، ویلیام پی؛ فلسفه‌ زبان؛ مترجم: احمد ایرانمنش و احمدرضا جلیلی؛ چ۱، تهران: دفتر نشر سهرودی، ۱۳۸۱ش.
10. جوادی، شهره و نیلوفر سراجی، نمادشناسی گل سرخ با تأکید بر فرهنگ و هنر ایران، فصلنامه هنر و تمدن شرق، دوره: ۸، شماره، ۲۹، ۱۳۹۹ش، صص ۳۷ – ۴۶.
11. میتفورد، دایره المعارف مصور نمادها و نشانهها، مترجمان: دکتر حبیب بشیرپور و معصومه انصاری، نشر سایان، چ چهارم، ۱۳۹۸ش.
12. Gabriele Fragasso & Mauro Carlino, The origin of the popular iconic heart symbol: fiction or facts? Journal of Visual Communication in Medicine Volume ۴۶, ۲۰۲۳ - Issue ۴, ۱۹۲ – ۱۹۶.